Μία περίληψη του νεοφιλελευθερισμού

Τα τελευταία χρόνια όλοι μας ακούσαμε άπειρες φορές τη λέξη “νεοφιλελευθερισμός”, οπότε θεώρησα απαραίτητο να κάνω ένα αφιέρωμα.

Είχα αναφέρει τα παρακάτω σε μία εργασία μου (στα αγγλικά, αφήνω σε αυτό το άρθρο τα οικονομετρικά), οπότε είπα απλά να τα παραθέσω.
Η παγκόσμια κρίση του 2008 δεν αποτέλεσε το τέλος του νεοφιλελευθερισμού -όπως θα έπρεπε. Βασικά, ένας θρίαμβος έλαβε χώρα για τους νεοφιλελεύθερους. Ένας θρίαμβος που συνδέεται με τη φτώχεια, τον ατομικισμό, την κατάθλιψη και, ιδιαίτερα, την ανισότητα. Όπως σχολιάζει ο Bloom (2017), “τα ρομαντικά οράματα μιας αποδοτικής, καινοτόμου και ευνοϊκής οικονομίας έδωσαν τη θέση τους σε διαδεδομένες ανησυχίες για οικονομικές κρίσεις, αδύναμη ανάπτυξη και επισφαλείς οικονομίες”.

Οι Hendrikse και Sidaway (2010) υποστηρίζουν ότι ζούμε στην εποχή του “Νεοφιλελευθερισμού 3.0”, της τρίτης φάσης που ξεκίνησε μετά από παγκόσμια οικονομική κρίση. Σε αυτό το στάδιο, ο νεοφιλελευθερισμός εισέρχεται σε μια φάση-ζόμπι (Peck, 2010, σελ. 109).

Η τρέχουσα μορφή του νεοφιλελευθερισμού σχηματίστηκε τη δεκαετία του 1970 ως μία καλύτερη εναλλακτική λύση έναντι του φιλελευθερισμού, αντανακλώντας τον καπιταλισμό της ελεύθερης αγοράς. Οι νεοφιλελεύθεροι προσπάθησαν να διαφοροποιήσουν τις οικονομικές τους πεποιθήσεις από τον κλασικό φιλελευθερισμό, τις πολιτικές που οδήγησαν κάποτε στη Μεγάλη Ύφεση των ΗΠΑ και τη φτώχεια στην Ευρώπη.

Οι υπερασπιστές του νεοφιλελευθερισμού υποστηρίζουν ότι οι σχετικές πολιτικές έχουν ως αποτέλεσμα την οικονομική ανάπτυξη, έναν μοχλό για την κοινωνική ευημερία και την ανθρώπινη ανάπτυξη. Παρ ‘όλα αυτά, στην πραγματικότητα, η αυξανόμενη κριτική, η δυσαρέσκεια, η ανισότητα, αποδεικνύουν ακριβώς το αντίθετο.

“Οι άνθρωποι είναι ο πραγματικός πλούτος ενός έθνους”.
Ηνωμένα Έθνη, Human Development Report 1990

Ο Γάλλος φιλόσοφος Michel Foucault, κατά τη διάλεξή του στο Collège de Fran το 1979, διευκρίνισε ότι ο νεοφιλελευθερισμός “δεν είναι ο Adam Smith. Ο νεοφιλελευθερισμός δεν είναι η αγορά. Ο νεοφιλελευθερισμός δεν είναι το Γκουλάγκ για τον καπιταλισμό” (“The Birth of Biopolitics”, σελ. 131). Ο Springer (2010) θεωρεί τον νεοφιλελευθερισμό ως συνέχεια του όρου “primitive accumulation” (Google it!) του Karl Marx, ένας όρος που μετατράπηκε σε “accumulation by dispossession” (Google it!) από τον Harvey (2004). Στην περίληψη του βιβλίου τους (“Capital Resurgent: Roots of the Neoliberal Revolution”, 2004), οι Dumenil και Levy υποστηρίζουν ότι ο νεοφιλελευθερισμός είναι μια “προγραμματισμένη προσπάθεια οικονομικών συμφερόντων κατά του μεταπολεμικού Κεϋνσιανισμού”, προσθέτοντας ότι “το σύμπλεγμα των νεοφιλελεύθερων πολιτικών είναι μια έκφραση της εξουσίας των χρηματοοικονομικών στην παγκόσμια οικονομία”. Υπογραμμίζουν ότι ο νεοφιλελευθερισμός, ένας “μετασχηματισμός” του καπιταλισμού μεταξύ των δεκαετιών 1970 και 1980, “βρήκε την κοινωνική τάξη βασισμένη στις κεϋνσιανές πολιτικές” και “αποκατέστησε τους αυστηρότερους κανόνες του καπιταλισμού” (σελ. 1).

Ιστορικό

Από όσο γνωρίζω, ο όρος “νεοφιλελεύθερος” χρησιμοποιήθηκε αρχικά από τον Charles Gide (“Has Co-operation Introduced a New Principle into Economics?”, 1898, σελ. 492), ο οποίος περιγράφει με αυτόν τον τρόπο την ιδεολογία του Maffeo Pantaleoni. Ο όρος “νεοφιλελευθερισμός” επιλέχθηκε το 1938 στο Colloque Walter Lippmann (Mirowski και Plehwe, 2009) και αποδίδεται στον Alexander Rüstow (Hartwich, 2009).

Στο πιο διάσημο βιβλίο και ορόσημο του για τον νεοφιλελευθερισμό, (“The Road to Serfdom”, 1944), ο Hayek συνέκρινε τον Σοσιαλισμό με τη δουλεία και αντιτέθηκε στην κυβερνητική παρέμβαση, υποστηρίζοντας ότι ο κεντρικός σχεδιασμός είναι αναποτελεσματικός και οδηγεί σε ολοκληρωτικό έλεγχο και έλλειψη ελευθεριών. Υποστήριξε δε ότι “η ιδιωτική ιδιοκτησία είναι η σημαντικότερη εγγύηση της ελευθερίας” (σελ. 115), καθώς “ένα σύστημα που βασίζεται στην ιδιωτική ιδιοκτησία (…) προϋποθέτει ότι η ιδιοκτησία και ο έλεγχος μπορούν να αποκτηθούν από οποιοδήποτε επιτυχημένο άτομο” (“The Constitution of Liberty”, 1960, σελ. 321).

Οι αξίες του νεοφιλελευθερισμού επεκτάθηκαν δύναμη όταν ιδρύθηκε η Mont Pelerin Society, το 1947. Σημαντικό ρόλο για τη διάδοση των νεοφιλελεύθερων ιδεωδών έπαιξε και η Σχολή Freiburg, τα μέλη της οποίας κατέλαβαν αξιώματα στη γερμανική κυβέρνηση μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Στην πραγματικότητα, ο νεοφιλελευθερισμός έχει τις ρίζες του στη Γερμανία μεταξύ των Παγκόσμιων Πολέμων. Στην Αυστριακή Σχολή, ο Ludwig von Mises αντιτάχθηκε στον Σοσιαλισμό, λέγοντας ότι είναι “μια εναλλακτική λύση σε οποιοδήποτε σύστημα υπό το οποίο οι άνθρωποι μπορούν να ζήσουν ως ανθρώπινα όντα” (“Human Action”, 1949, σελ. 727) και υποστηρίζοντας ότι “τα πλούτη των πλουσίων δεν είναι η αιτία φτωχοποίησης κανενός” (“The Anti-Capitalistic Mentality”, 1956, σελ. 43). Οι τρέχουσες αξίες του νεοφιλελευθερισμού καλλιεργήθηκαν από τη Σχολή του Σικάγου, η οποία απέρριψε ηχηρά τον Κεϋνσιανισμό.
Η Σχολή σχετίστηκε με τον Milton Friedman, ο οποίος εναντιώθηκε επίσης στον Σοσιαλισμό.

Όταν η παγκοσμιοποίηση διαδόθηκε, οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές εφαρμόστηκαν εκτεταμένα, δεδομένου ότι οι κεϋνσιανές πολιτικές δεν είχαν επιτύχει τα υποσχεθέντα αποτελέσματα.

Δύο διαφορές παρατηρούνται στην εξελιγμένη θεωρία του νεοφιλελευθερισμού τότε, σε σύγκριση με την μέχρι τότε θεωρία. Οι νεοφιλελεύθεροι άρχισαν να δέχονται την κρατική εξουσία μόνο από την άποψη της προστασίας των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων, γεγονός που έγινε αντιληπτό έντονα κατά τη διάρκεια της πρόσφατης παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης. Δεύτερον, οι νεοφιλελεύθεροι άρχισαν να επικρίνουν άμεσα την αριστερή ιδεολογία και τους σκοπούς της, όχι μόνο από πλευράς πολιτικής.

Οι ισχυρές κυβερνήσεις των Reagan και Thatcher στις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο αντίστοιχα, ήταν από τις πρώτες που εφάρμοσαν δέσμες νεοφιλελεύθερων μεταρρυθμίσεων, ενώ το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, η Παγκόσμια Τράπεζα, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου και ο πρώην επικεφαλής της Federal Reserve, Alan Greenspan, σύστησαν παρόμοιες ατζέντες σε άλλες χώρες. Οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές “ταξίδεψαν” και στη Λατινική Αμερική και εφαρμόστηκαν στην Αργεντινή και από τον δικτάτορα Pinochet στη Χιλή, πειράματα που απέτυχαν. Στην Ευρώπη, η Χριστιανοδημοκρατική Ένωση (CDU) στη Γερμανία υιοθέτησε τον Ορντο-φιλελευθερισμό από το 1989 και “επέτρεψε μεγαλύτερη σύγκλιση” με τον νεοφιλελευθερισμό (Gook, 2018, σελ. 34). Η νέα προσέγγιση αργότερα “εξαπλώθηκε στον ιδεολογικό πυρήνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης” (σελ. 34) και βρίσκεται πίσω από τα μέτρα λιτότητας που εφαρμόζονται σήμερα.

Κριτική

Οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές βρίσκονται στο επίκεντρο. Η κριτική επικεντρώνεται στην αποτελεσματικότητα των πολιτικών όσον αφορά την οικονομική ανάπτυξη και, ταυτόχρονα, στις επιπτώσεις στην ανισότητα και τις κοινωνικές αδικίες γενικότερα.

“Οι φτωχοί αρχίζουν να κατηγορούν τους εαυτούς τους για τις αποτυχίες τους, ακόμα και όταν μπορούν να κάνουν λίγα πράγματα για να αλλάξουν τις περιστάσεις “.
Monbiot (2016), “Neoliberalism – the ideology at the root of all our problems”, άρθρο στον “Guardian”

Ο Harvey, ο οποίος ασχολήθηκε εκτενώς με την “αντιδημοκρατική φύση” του νεοφιλελευθερισμού (“Neoliberalism as creative destruction”, 2007, σελ. 42), επισημαίνει ότι οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές δεν μπόρεσαν να ενισχύσουν την οικονομική ανάπτυξη, αλλά συνέβαλαν στη μεταφορά του πλούτου στους ήδη πλούσιους. Ομοίως, επικρίνει την εξουσία θεσμών όπως το ΔΝΤ και η Federal Reserve, οι οποίες είναι “έξω από οποιοδήποτε δημοκρατικό έλεγχο” (σελ. 42). Ο Chang (2003) περιγράφει τον νεοφιλελευθερισμό ως “γεννημένος από μια ανέντιμη συμμαχία μεταξύ της νεοκλασικής οικονομίας και της Αυστριακής-Φιλελεύθερης παράδοσης” (σελ. 47), ενώ οι Saad Filho και Johnston (2004) τον χαρακτηρίζουν ως “ένα ηγεμονικό σύστημα ενισχυμένης εκμετάλλευσης της πλειοψηφίας” (σελ.2). H Brown (2005) σχολιάζει ότι “ο νεοφιλελευθερισμός συνεπάγεται τη διάβρωση (…) θεσμών, χώρων και αξιών” (σελ. 45). Υποστηρίζει ότι ο νεοφιλελευθερισμός μείωσε την πολιτική ζωή στην οικονομία. Οι κυβερνητικές αποφάσεις “έπρεπε να εμπνέονται από τεχνικές και επιστημονικές αρχές και όχι από πολιτικά και ιδεολογικά αξιώματα όπως στο παρελθόν” (Silva 1991, σελ. 393).

Εναλλακτικές;

Ωστόσο, αν ο νεοφιλελευθερισμός είναι τόσο επιβλαβής, γιατί εξακολουθεί να επιβιώνει και να επεκτείνεται; Ποιος ωφελείται; Ο χρηματοπιστωτικός τομέας είναι ο μεγάλος νικητής (Dumenil and Levy, 2004).

Έχουμε εναλλακτική λύση για τον νεοφιλελευθερισμό; Ο Foucault μίλησε για την απουσία σοσιαλιστικής εναλλακτικής και την αποτυχία της Αριστεράς (Ferguson και Antipode, 2010, σελ. 167).

Οπότε, ίσως πρέπει να περιμένουνε να αποτύχει ολοκληρωτικά. Ακόμη καλύτερα, όμως, ίσως πρέπει να αλλάξει σε μία πολύ ηπιότερη μορφή ή να αντικατασταθεί με έναν Σοσιαλισμό που θα έχει εξαλείψει πλήρως τη διαφθορά, τύπου Σουηδίας. Προσωπική άποψη.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s